وحید خانه ساز
درست است که برگزاری کنسرت در تهران طی چند سال گذشته با معضلاتی روبه‌رو بوده و تا آنجا پیش رفته که می‌توان از نیمه‌تعطیل شدن این عرصه سخن گفت؛ ولی در ماه‌های اخیر جرقه‌هایی از رونق دوباره اجراهای زنده دیده می‌شود. تورکنسرت‌های علیرضا قربانی از چند ماه پیش آغاز شده و تور کنسرت‌های همایون شجریان نیز طی هفته‌های گذشته به جریان افتاده است.
با این حال، پرسشی ساده اما جدی کمتر مطرح می‌شود: حنجره خواننده در این میان چه سهمی از استراحت دارد؟ بحث بر سر نسبت میان اقتصاد اجرا و سلامت صداست.
برخلاف برخی شاخه‌های موسیقی پاپ که تقویت صدا و استفاده از میکروفون می‌تواند بخشی از فشار اجرایی را کاهش دهد، آواز ایرانی بر کنترل دقیق و پیوسته تارهای صوتی استوار است. تحریرها، جابه‌جایی‌های ظریف در زیر و بمی صدا و تزئینات آوازی که کیفیت اجرا را شکل می‌دهند، همگی به کنترل و آمادگی عضلات صوتی نیاز دارند. با خستگی این عضلات، کنترل زیر و بمی و شفافیت صدا کاهش می‌یابد و ادامه فشار می‌تواند زمینه‌ساز تبدیل خستگی موقت به آسیب‌های جدی‌تر و مزمن شود.
متخصصان گوش و حلق و بینی، از جمله در مراکزی مانند کلینیک کلیولند آمریکا، اجرای مکرر و شبانه همراه با استراحت ناکافی را از عوامل خطر آسیب‌های صوتی در میان خوانندگان حرفه‌ای می‌دانند. برخی پزشکان نیز توصیه می‌کنند خوانندگان از اجرای دو شب پیاپی پرهیز کنند.
اما آیا تورهای طولانی و پرتعداد در کشورهای پیشرفته مرسوم نیست؟ پاسخ هم مثبت است و هم منفی. بازار جهانی موسیقی، تورهای چندماهه را به‌عنوان یکی از سازوکارهای اقتصادی این صنعت به رسمیت می‌شناسد؛ اما این به معنای اجرای بی‌وقفه و بدون برنامه استراحت نیست.
راجر دالتری، خواننده گروه «د هو»، پس از جراحی تارهای صوتی خود در سال ۲۰۰۹، بنا بر توصیه پزشکش، باید پس از هر اجرا یک روز کامل استراحت می‌کرد و پس از هر سه اجرا نیز دو روز به صدای خود فرصت بازیابی می‌داد. او این توصیه را شرط حفظ صدا و ادامه فعالیت حرفه‌ای‌اش توصیف کرده است. خوانندگان حرفه‌ای، صدای خود را مهم‌ترین سرمایه شغلی‌شان می‌دانند و برای مراقبت از آن برنامه‌ریزی می‌کنند. البته استثناهایی نیز وجود دارد؛ برخی خوانندگان باتجربه اجرای پیاپی را دشوار نمی‌دانند، اما این موضوع به ویژگی‌های فردی، سبک موسیقی و سال‌ها تمرین وابسته است.
در ایران، رواج تورکنسرت‌های مستمر و فشرده را باید بیش از هر چیز در اقتضائات اقتصادی جست‌وجو کرد. برگزارکنندگان برای جبران هزینه‌های اجاره سالن و بازگشت سرمایه، به تکرار اجرا در یک شب یا فشرده‌سازی برنامه‌ها در چند شهر طی روزهای متوالی گرایش پیدا می‌کنند. با این ملاحظات، برگزاری چند سانس در شب‌های متوالی و حتی اجرای دو سانس در یک شب، بیش از آنکه انتخابی صرفاً هنری باشد، می‌تواند راهکاری برای جبران هزینه‌ها و افزایش درآمد باشد. این در حالی است که در تجربه بین‌المللی نیز تورهای فشرده، معمولاً با برنامه‌ریزی برای بازیابی توان خواننده و گروه همراه‌اند. اجرای پیاپی یک گروه در جشنواره‌ها نیز لزوماً به معنای اجرای چندباره یک خواننده در سانس‌های متوالی نیست؛ چراکه در بسیاری از این رویدادها، گروه‌های مختلف در نوبت‌های جداگانه روی صحنه می‌روند.
در نهایت، کنسرت‌های مستمر و فشرده شاید در کوتاه‌مدت بازار موسیقی را گرم نگه دارند، اما در بلندمدت ممکن است سرمایه‌ای را فرسوده کنند که بقای همین بازار به آن وابسته است. صدای خواننده آواز ایرانی، سرمایه‌ای ارزشمند و آسیب‌پذیر است که نمی‌توان بی‌وقفه از آن بهره‌برداری کرد و انتظار داشت همواره کیفیت اولیه خود را حفظ کند. حرفه‌ای‌گری واقعی شاید نه در افزودن شب‌های اجرا، بلکه در به‌رسمیت‌شناختن محدودیت‌های جسمی و برنامه‌ریزی برای استراحت کافی باشد؛ رویکردی که در نهایت به سود خواننده، مخاطب و برگزارکننده خواهد بود.
شما چه نظری دارید؟